Trong dòng chảy phát triển của ngôn ngữ học hiện đại,
mối quan hệ tương tác giữa ngôn ngữ và tôn giáo luôn là một trong những chủ đề
nghiên cứu hấp dẫn nhưng cũng đầy thách thức. Tôn giáo không chỉ sử dụng ngôn
ngữ như một phương tiện đặc thù để truyền đạt giáo lý, thực hành nghi lễ và duy
trì đời sống đức tin, mà ngược lại, quá trình đồng hành cùng các thể chế tôn
giáo cũng để lại những dấu ấn sâu sắc trong sự vận động, làm giàu vốn từ vựng
và biến đổi cấu trúc của ngôn ngữ dân tộc. Tại Việt Nam, mặc dù lĩnh vực Ngôn ngữ học tôn giáo đã bước
đầu đạt được những thành tựu nghiên cứu nhất định, song thực tế cho thấy các
công trình đi trước chủ yếu tập trung vào lớp từ vựng Phật giáo. Trong khi đó,
lớp từ ngữ Công giáo với tư cách là một thành tố ngôn ngữ - văn hóa có vai trò lịch sử đặc biệt,
gắn liền với sự hình thành, phát triển của chữ Quốc ngữ và tiến trình tiếp xúc
văn hóa Đông - Tây
lại chưa được khảo sát một cách hệ thống, toàn diện và tương xứng từ góc độ Việt
ngữ học.
Sự xuất hiện của chuyên khảo “Từ ngữ kinh nguyện
Công giáo trong tiếng Việt (Khảo sát ngữ liệu các bản kinh nguyện của các Giáo
phận Dòng tại Việt Nam)” do TS. Vũ Văn Khương biên soạn (NXB Khoa học xã hội, 2026) chính là một sự bổ sung
kịp thời, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn rất lớn, lấp đầy khoảng trống tri thức
quan trọng này trong bức tranh toàn cảnh của Việt ngữ học đương đại.
Cuốn chuyên khảo này được hoàn thiện và nâng cấp từ luận
án tiến sĩ Ngôn
ngữ học được hội đồng chuyên môn đánh giá cao. Điểm tạo nên tầm vóc và tính độc
đáo vượt trội của công trình chính là vị
thế đặc biệt của tác giả: TS. Vũ Văn Khương không chỉ được đào tạo bài bản ở bậc Tiến sĩ
Ngôn ngữ học tại Việt Nam, mà trước đó TS đã có thời gian du học Cử nhân tại Pháp để tiếp thu hệ thống
tri thức sâu sắc về Tôn giáo, Thần
học và văn hóa phương Tây. Bên cạnh đó, tác giả còn là Linh mục phụ trách giáo
xứ thuộc Giáo phận Hải Phòng. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy lý luận ngôn ngữ học khách quan, chuẩn
mực với sự am tường sâu sắc từ góc nhìn “người trong cuộc” đối với thần
học, phụng vụ và đời sống tâm linh đã tạo cho công trình một thế mạnh đặc biệt. Tác giả không chỉ miêu tả chính xác
lớp vỏ ngữ âm, cấu trúc từ pháp mà còn thẩm thấu được các tầng nghĩa biểu trưng, sắc
thái phụng vụ tinh tế của từ ngữ - điều mà các nhà nghiên cứu thuần túy ngoại cuộc rất dễ bỏ
qua hoặc sa vào giải thích khiên cưỡng.
Xét về mặt giá trị học thuật, chuyên khảo thể hiện rõ những ưu điểm và thế
mạnh vượt trội ở các phương diện sau:
1. Nguồn
ngữ liệu đồ sộ, nghiêm túc, giàu tính lịch đại và có giá trị tư liệu cao
Tác giả đã lựa chọn đối tượng trung tâm là từ ngữ trong các bản
Kinh nguyện - bộ phận cốt lõi, mang tính đại diện
cao nhất cho ngôn ngữ Công giáo. Ngữ liệu khảo sát bao gồm 1.132 đơn vị từ vựng
được trích xuất từ 9 bản sách Kinh nguyện thuộc truyền thống các Giáo phận Dòng (Hải Phòng,
Bùi Chu, Bắc Ninh, Thái Bình, Lạng Sơn - Cao Bằng), trải dài từ năm 1865 (bản in gỗ chữ Nôm cổ
nhất còn lưu giữ được) đến năm 2010 (phản ánh diện mạo ngôn ngữ kinh nguyện hiện
đại). Tiến trình lịch đại gần 150 năm này giúp công trình phác họa trọn vẹn sự
biến đổi, tính ổn định cũng như quy luật vận động của từ ngữ Công giáo qua các
thời kỳ. Bên cạnh đó, việc mở rộng ngữ liệu sang ca dao, tục ngữ và tác phẩm của
các gia tài văn học viết (Nam Cao, Nguyên Hồng, Nguyễn Khải...) đã đem lại cho
nghiên cứu một độ mở bức tranh xã hội vô cùng sinh động.
2.
Khung lý thuyết đa chiều và phương pháp xử lý dữ liệu khoa học
Công trình được đặt trên nền tảng lý thuyết vững chắc
của Từ vựng -
Ngữ nghĩa học, Ngôn ngữ học xã hội, Lý thuyết Định danh, Tiếp xúc ngôn ngữ và
Vay mượn. Tác giả đã vận dụng kết hợp các phương pháp miêu tả, lịch đại - đồng đại, thống kê - định lượng kết hợp phân tích định
tính, cùng các thủ pháp phân tích thành tố nghĩa, phân tích quy chiếu và so
sánh đối chiếu một cách bài bản và hệ thống.
3.
Những phát hiện khoa học đột phá và có giá trị minh định cao
Về con đường hình thành: Chuyên khảo chứng minh lớp từ ngữ
kinh nguyện Công giáo được xác lập qua hai con đường: vay mượn và tự tạo. Tác
giả đã truy nguyên chính xác nguồn gốc sâu từ tiếng Do Thái, Hi Lạp, La Tinh và
các ngôn ngữ trung gian như Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, minh chứng cho quá trình tiếp xúc
ngôn ngữ Ấn - Âu trực tiếp độc đáo trong lịch sử tiếng Việt.
Về đặc điểm cấu trúc và từ
loại: Công
trình chỉ ra bức tranh định lượng rõ ràng: từ ghép chiếm ưu thế tuyệt đối
(77,74%), từ đơn (8,39%), tổ hợp định danh (13,87%) và hoàn toàn không có từ
láy hay thành ngữ. Đáng chú ý, lớp từ Hán Việt chỉ chiếm gần 23% (257/1.132 đơn
vị) - một phát hiện khoa
học có tính bước ngoặt, chỉ ra sự khác biệt căn bản về nguồn gốc và con đường
du nhập giữa biệt ngữ Công giáo và biệt ngữ Phật giáo (vốn có tỷ lệ Hán Việt
lên tới 98,8%).
Về đặc điểm ngữ nghĩa và sự vận động xã hội: Tác giả đã
đúc kết 8 đặc trưng định danh cơ bản và phân loại từ ngữ thành 5 phạm trù ngữ
nghĩa cốt lõi (nổi bật là nhóm từ phụng vụ lễ nghi chiếm 40,64%). Đồng thời,
chuyên khảo đã mô tả sắc sảo hai chiều tác động: sự Việt hóa (về ngữ âm, thanh
điệu, cấu trúc phụ âm) đối với các từ ngữ vay mượn và quá trình “phi biệt ngữ
hóa” khi các từ ngữ Công giáo từng bước thâm nhập, làm giàu cho vốn từ tiếng Việt
toàn dân.
Trong dòng chảy học thuật của Việt ngữ học đương đại,
chuyên khảo của TS. Vũ Văn Khương không dừng lại ở việc miêu tả một lớp từ vựng
tôn giáo cụ thể, mà đã đóng góp một hồ sơ lý luận và thực tiễn quan trọng cho
hướng nghiên cứu ngôn ngữ học tiếp xúc và ngôn ngữ học xã hội. Công trình góp
phần soi sáng lịch sử phát triển của tiếng Việt trong quá trình giao lưu văn
hóa Đông – Tây, đồng thời đặt nền móng thực tiễn thiết thực cho công tác chuẩn
hóa từ ngữ Công giáo, biên soạn từ điển tiếng Việt và xây dựng tập ngữ vựng
Công giáo tiếng Việt trong tương lai.
Với tư cách là một nhà nghiên cứu ngôn ngữ học, tôi đánh giá cao tinh thần lao động
khoa học nghiêm túc, sự dấn thân và những đóng góp xuất sắc của TS. Vũ Văn
Khương qua công trình này. Đây không chỉ là cuốn sách tham khảo đặc biệt giá trị
đối với các nhà nghiên cứu ngôn ngữ, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên
cao học ngành Ngôn ngữ học, Việt Nam học, Văn hóa học, Lịch sử, mà còn là cuốn
cẩm nang tri thức bổ ích cho các linh mục, tu sĩ, tín hữu Công giáo và tất cả
những ai yêu mến sự phong phú của tiếng Việt.
Trân trọng giới thiệu cuốn chuyên khảo quý giá này
cùng đông đảo quý độc giả và giới học thuật!